Jak ocenić wartość odbitki z drzeworytu ludowego

W drzeworycie ludowym wartość odbitki nie wynika z efektowności ani perfekcji wykonania, lecz z zgodności z zasadami warsztatu, uczciwości materiałowej oraz czytelności funkcji, jaką obraz miał spełniać. Odbitkę należy oceniać jako wytwór rzemiosła zakorzenionego w konkretnej tradycji technologicznej i kulturowej, a nie jako autonomiczne dzieło sztuki w rozumieniu akademickim.

Oryginalność i powtarzalność

Podstawową wartością drzeworytu ludowego jest samodzielność opracowania obrazu w obrębie obowiązujących motywów i form. W tradycji ludowej istniał wspólny zasób wzorów i tematów, z którego korzystali różni twórcy, jednak o wartości pracy decydował sposób ich przetworzenia. Powielanie cudzych kompozycji, przepisywanie gotowych obrazów lub mechaniczne kopiowanie dawnych wzorów ma znaczenie wyłącznie ćwiczebne. O wartości twórczej decyduje własny sposób uproszczenia formy, charakter linii oraz sposób budowania obrazu.

W tradycji ludowej nie istniało pojęcie edycji w dzisiejszym rozumieniu. Odbitki wykonywano tak długo, jak pozwalała na to deska i zapotrzebowanie. Z perspektywy współczesnej warto mieć jednak świadomość, że bardzo duża liczba odbitek wpływa na ich późniejszą ocenę, szczególnie wtedy, gdy nie towarzyszy jej dokumentacja pracy. Liczba zachowanych egzemplarzy zawsze oddziałuje na ich wartość historyczną oraz kolekcjonerską.

Papier jako nośnik

W drzeworycie ludowym papier był materiałem użytkowym. Najczęściej stosowano papier prosty, cienki, często szmaciany, dostępny lokalnie. Jego jakość nie była celem samym w sobie, lecz środkiem do uzyskania odbitki.

Z perspektywy dzisiejszej istotne jest jednak, by wybierać papier trwały, najlepiej bezkwasowy lub czerpany, który nie ulegnie szybkiemu rozpadowi. Nie chodzi o podnoszenie prestiżu pracy, lecz o odpowiedzialność wobec przyszłego odbiorcy i badacza. Odbitka wykonana na nietrwałym papierze traci wartość niezależnie od jakości deski.

Farba jako nośnik charakteru

W drzeworycie ludowym farba nie była neutralnym środkiem technicznym. Jej konsystencja, krycie oraz sposób zachowania na papierze współtworzyły charakter obrazu. Tradycyjnie farby przygotowywano samodzielnie, łącząc olej z sadzą lub innym naturalnym barwnikiem. Umiejętność ta była częścią wiedzy warsztatowej, a nie dodatkiem.

Ręcznie przygotowana farba dawała nieregularność krycia, różnice w czerni oraz charakterystyczne przerwy i prześwity obrazu. Dopuszczalne jest stosowanie farb gotowych, pod warunkiem że drzeworytnik rozumie ich właściwości i potrafi je świadomie kontrolować. W drzeworycie ludowym farba nie powinna maskować struktury drewna ani zalewać detalu.

Deska i ślad ręki

O wartości odbitki decyduje sposób opracowania deski, a nie jej idealność. W drzeworycie ludowym drewno bywało miękkie, nierówne, czasem z sękami. Dobry drzeworytnik potrafił wykorzystać te cechy zamiast z nimi walczyć.

Ślady po nożu, drobne nierówności linii oraz różnice głębokości cięcia są naturalnym zapisem pracy ręki. To one pozwalają odróżnić drzeworyt ludowy od mechanicznej imitacji. Zbyt gładka i nadmiernie uporządkowana powierzchnia często świadczy o odejściu od tradycyjnego sposobu pracy.

Istotny jest również sposób opracowania tła. Zbyt płytkie wybranie powoduje zabrudzenia farbą. W drzeworycie ludowym takie ślady bywają akceptowalne, o ile nie niszczą czytelności obrazu. Kluczowa jest tu świadomość decyzji, a nie przypadek.

Odbijanie i docisk

Ręczne odbijanie, przy użyciu babki, dłoni lub prostego nacisku, jest jednym z najważniejszych elementów ludowego charakteru drzeworytu. Każda odbitka różni się nieznacznie od poprzedniej, co jest cechą, a nie wadą. Ten sposób pracy pozwala również na korzystanie z desek niedoskonałych, typowych dla warsztatu ludowego.

Użycie wałka lub prasy wymusza techniczną perfekcję deski i prowadzi do ujednolicenia odbitek. W efekcie obraz traci cechy ręcznego rzemiosła i zbliża się do druku warsztatowego, który nie był typowy dla tradycji ludowej.

Autentyczność i dojrzałość warsztatu

Autentyczność w drzeworycie ludowym nie polega na kopiowaniu dawnych wzorów ani na sztucznym postarzaniu formy. Polega na zrozumieniu zasad, które rządziły dawnym warsztatem. Należą do nich prostota narzędzi, kontrola materiału, funkcjonalność obrazu oraz uczciwość pracy.

Miara dojrzałości twórcy jest prosta i praktyczna. Należy zadać sobie pytanie, czy byłby on w stanie pracować w realiach XIX wieku, w warsztacie wiejskim, używając prostych narzędzi i dostępnych materiałów. Jeżeli bez nowoczesnych narzędzi i współczesnych materiałów potrafi wykonać drzeworyt, jego praca pozostaje w zgodzie z duchem tradycji.

Na tym polega Czysta Forma drzeworytu ludowego. Nie na dosłownym naśladownictwie, lecz na ciągłości zasad i sposobu myślenia o obrazie.