Drzeworyt Płazowski

Oficjalna strona "Reaktywacji i rozwoju drzeworytu płazowskiego"

Słownik drzeworytnika ludowego – wycinanie i rytowanie

Podstawową czynnością drzeworytnika jest wykonywanie obrazu na desce przy użyciu prostego narzędzia. Samo pojęcie „drzeworyt” oraz sposób jego opisywania zawierają jednak pewną pułapkę językową, wynikającą z późniejszego, naukowego nazewnictwa, a nie z realiów dawnej wsi.

W językach zachodnich technika ta określana jest jako woodcut lub Holzschnitt. Oba te terminy odnoszą się wprost do wycinania w drewnie. Nie mówią o rytowaniu, lecz o prostym, fizycznym usuwaniu drewna. Jest to zgodne z rzeczywistą praktyką warsztatową, opartą na pracy nożem.

Polskie słowo „drzeworyt” oraz określenie „rytowanie” wywodzą się z tradycji języka uczonego, z terminologii łacińskiej i późniejszego opisu naukowego. Funkcjonowały one przede wszystkim w piśmiennictwie, w języku elit oraz w środowiskach artystycznych i drukarskich. Nie były to pojęcia obecne w codziennym słownictwie wsi XIX wieku.

Mieszkańcy wsi nie posługiwali się terminami technicznymi ani pojęciami teoretycznymi. Ich wykształcenie było znikome lub żadne, a wiedza miała charakter czysto praktyczny. Na wsi nie mówiło się o „rytowaniu” ani o „drzeworycie”. Mówiono po prostu, że coś się wycina w desce, że robi się obrazek, że wycina się wzór.

Drzeworyt ludowy wykonywany był na obszarach wiejskich przede wszystkim przy użyciu noża. Nie stosowano rylców ani wyspecjalizowanych narzędzi graficznych, znanych z warsztatów miejskich i artystycznych. Narzędzia te były niedostępne, nieznane lub niepotrzebne w realiach wiejskich. Praca polegała na prostym wycinaniu drewna, na zdejmowaniu tła i zostawianiu wzoru na wierzchu deski.

W tym sensie drzeworyt ludowy faktycznie był wycinaniem, a nie rytowaniem w znaczeniu technicznym właściwym grafice artystycznej. Określenie „rytowanie” nie jest błędne z punktu widzenia dzisiejszej terminologii naukowej i do dziś funkcjonuje w literaturze opisującej drzeworyt ludowy. Nie oddaje jednak w pełni realiów dawnej praktyki wiejskiej ani sposobu myślenia ówczesnych twórców.

W działaniach związanych z drzeworytem z Płazowa coraz wyraźniej staramy się te różnice nazywać i porządkować. Chodzi nie o spór terminologiczny, lecz o możliwie wierne oddanie rzeczywistości warsztatowej XIX wieku. Z biegiem czasu drzeworyt płazowski będzie posiadał jasno określone cechy technologiczne i językowe, wynikające z praktyki, a nie z późniejszych opisów naukowych.

Celem tych działań jest dojście do punktu, w którym będzie można mówić o pracy w ramach tradycyjnego rzemiosła w jego możliwie najbardziej pierwotnej formie. Proces ten nadal trwa, a jego poszczególne elementy pozostają przedmiotem praktycznego sprawdzania i wewnętrznych ustaleń, a nie akademickich definicji.