Wybór drewna do drzeworytu zależy od wielu czynników. Teoretycznie drzeworyt można wykonać na niemal każdym rodzaju drewna, jednak w praktyce jedne gatunki nadają się do tego znacznie lepiej, inne gorzej. Najmniej odpowiednie są drewna żywiczne, dlatego zazwyczaj unika się drewna iglastego, a w szczególności sosny. Żywica utrudnia obróbkę, oblepia narzędzia i negatywnie wpływa na trwałość drzeworytu oraz jakość odbitek.

Najlepszym materiałem jest drewno liściaste, zwłaszcza gatunki o drobnej i jednorodnej strukturze. Wśród nich szczególnie dobrze sprawdzają się drzewa owocowe, a także niektóre inne gatunki liściaste o podobnych właściwościach. Jeśli sporządzić ranking drewna najbardziej odpowiedniego do drzeworytu pod względem struktury i trwałości efektu, trzy najlepsze gatunki to:

• grusza

• śliwa

• grab

Decyduje o tym ich struktura anatomiczna, która sprzyja pracy nożem zamiast ją utrudniać oraz zapewnia trwałość wykonanej deski. Są to drewna o drobnym, jednorodnym ziarnie, małych porach i krótkich włóknach, co pozwala na uzyskanie bardzo drobnych szczegółów oraz gładkiej powierzchni. Dla porównania dąb ma wyraźne, duże pory i silnie zaznaczoną strukturę, przez co trudno uzyskać na nim równą i czystą powierzchnię.

Najlepszym i klasycznym drewnem drzeworytniczym jest grusza. Od wieków była ona ceniona przez rzemieślników, mimo że jest drewnem dość twardym i wymagającym w obróbce. Śliwa ma bardzo podobne właściwości technologiczne, jednak jest drewnem rzadszym i zwykle osiąga mniejsze średnice pni, co utrudnia pozyskanie większych desek. To właśnie ograniczona dostępność oraz niewielki format surowca są głównym powodem, dla którego śliwa rzadziej pojawia się w kontekście drzeworytu. Grab natomiast jest drewnem znakomitym pod względem struktury, lecz wyjątkowo twardym. To jego twardość sprawia, że bywa omijany w praktyce warsztatowej, mimo bardzo dobrych właściwości technicznych.

Drewno w drzeworycie ludowym

W praktyce drzeworytu i rzeźby ludowej, gdzie bardzo wysoka szczegółowość nie była celem nadrzędnym, używano przede wszystkim drewna dostępnego lokalnie, pod warunkiem że miało ono wystarczającą twardość i było możliwe do obróbki prostymi narzędziami. Z tego powodu szczególnie często wykorzystywano lipę. Jest to drewno miękkie, łatwe w obróbce, szybko rosnące i powszechnie dostępne, co czyniło je materiałem odpowiednim dla rzemieślników ludowych pracujących bez zaplecza warsztatowego.

Warto jednak pamiętać, że ludowy drzeworyt nie dążył do bardzo drobnego detalu. Prosta forma, czytelny kontur i funkcja obrazu były ważniejsze niż precyzja. To właśnie w takim kontekście lipa sprawdzała się najlepiej.

Jakie drewno wybrać do drzeworytu

Podstawowym czynnikiem przy wyborze drewna jest siła, doświadczenie oraz sposób pracy osoby wykonującej drzeworyt. W dawnych czasach cała praca wykonywana była ręcznie, a rzemieślnicy funkcjonowali w realiach codziennej pracy fizycznej, co przekładało się na dużą wytrzymałość i odporność na wysiłek. Z tego powodu nie obawiali się pracy w bardzo twardym drewnie.

Współcześnie to raczej drewno należy dostosować do możliwości osoby pracującej, a nie odwrotnie. Praca w bardzo twardej gruszy może szybko zniechęcić początkującą osobę do dalszych prób. Dlatego na początkowym etapie warto wybierać drewno łatwo dostępne i tanie. Nie ma sensu wykonywać pierwszych prób drzeworytniczych na drogim i trudnym do zdobycia materiale.

Dopiero wraz z nabyciem wprawy i umiejętności warto sięgać po drewno długo sezonowane, dobrze wysuszone i stabilne wymiarowo, które nie będzie się wypaczać. Wybór gatunku powinien być wówczas uzależniony od zamierzonego efektu. Jeśli celem są bardzo drobne szczegóły, lepsze będzie drewno twardsze, nawet kosztem większego wysiłku. W przeciwnym razie łatwo pojawia się frustracja przy pracy w lipie, gdzie drobne elementy mają tendencję do wyłamywania się, a krawędzie szybko się ścierają i wgniatają.

Dlaczego drzeworyty ludowe były wycinane obustronnie

Na koniec warto poruszyć kwestię obustronnego wycinania drzeworytów ludowych. Odpowiedź ponownie daje struktura drewna. Deska nacinana i żłobiona tylko z jednej strony traci równowagę naprężeń i ma znacznie większą tendencję do wypaczania się. Wycinanie obustronne pozwalało częściowo zrównoważyć te naprężenia i ograniczyć deformacje deski, co było szczególnie istotne przy ręcznym druku bez użycia prasy.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie drzeworyty ludowe były wycinane obustronnie. Było to jedno z praktycznych rozwiązań stosowanych tam, gdzie miało to sens technologiczny i użytkowy.