Ze względu na coraz częściej stosowane określenie „warsztaty z drzeworytu płazowskiego”, warto wyjaśnić, co ono oznacza i czy jest merytorycznie prawidłowe.
Drzeworyt jest techniką graficzną polegającą najogólniej na wycinaniu wzoru w drewnianej desce, najczęściej przy pomocy noża lub dłuta. Następnie na powierzchnię matrycy nakłada się farbę i wykonuje odbitkę na papierze lub tkaninie.
Czym zatem jest drzeworyt płazowski? Nie jest to odrębna technika graficzna ani zachowana szkoła rzemiosła. Jest to określenie odnoszące się do historycznej kolekcji „Drzeworytu ludowego z Płazowa”, czyli zespołu ludowych desek drzeworytniczych pochodzących z miejscowości Płazów, wiązanych z rodzinnym warsztatem Kostrzyckich. Kolekcja ta znajduje się obecnie w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie.
W jaki więc sposób można prowadzić warsztaty z „drzeworytu płazowskiego”, skoro termin ten odnosi się do konkretnego zbioru muzealnych zabytków?
Drzeworyt płazowski nie jest odrębnym rodzajem drzeworytu. Pod względem historycznym były to po prostu ludowe drzeworyty wykonywane w Płazowie. Określenie „płazowski” wskazuje jedynie na ich pochodzenie, a nie na istnienie odrębnej techniki, szkoły czy zachowanej tradycji warsztatowej. Nie można prowadzić warsztatów z drzeworytu płazowskiego rozumianego jako nauka historycznej tradycji warsztatu Kostrzyckich, ponieważ nie zachował się ciągły przekaz metodyczny tej tradycji. Aby mówić o nauce historycznego warsztatu płazowskiego, należałoby dysponować przekazywaną z pokolenia na pokolenie wiedzą dotyczącą technologii, narzędzi, materiałów i sposobu pracy. Taki przekaz nie istnieje. Tradycja drzeworytnicza rodziny Kostrzyckich oraz samego Płazowa definitywnie zanikła około 1900 roku, gdy deski drzeworytnicze trafiły do kolekcji Dembowskich w Zakopanem.
Dodatkowo specjaliści z Muzeum Etnograficznego w Krakowie zwracają uwagę na wątpliwości dotyczące spójności całej kolekcji, co jeszcze bardziej utrudnia traktowanie jej jako podstawy do nauczania jednolitego „drzeworytu płazowskiego” jako odrębnej tradycji warsztatowej.
Osoby wykonujące współcześnie kopie drzeworytów z kolekcji Muzeum Etnograficznego w Krakowie, w tym pan Józef Lewkowicz, podobnie jak wielu innych drzeworytników w Polsce, posługują się współczesnymi metodami wykonywania drzeworytu. W ich działalności nawiązanie do tradycji ogranicza się przede wszystkim do kopiowania zachowanych wzorów. Nie stanowi ono kontynuacji historycznego warsztatu Kostrzyckich ani udokumentowanej metody wykonywania drzeworytów płazowskich. Sam proces wykonywania kopii odbywa się przy zastosowaniu współczesnych metod wypracowanych indywidualnie, a nie metod przekazanych przez historyczną tradycję.
Dlatego określenie „warsztaty z drzeworytu płazowskiego” jest merytorycznie nieprecyzyjne i może wprowadzać uczestników w błąd, sugerując istnienie zachowanej tradycji warsztatowej oraz metody nauczania, której w rzeczywistości nie da się udokumentować.
Znacznie trafniejszym określeniem byłyby warsztaty ludowego drzeworytu inspirowanego drzeworytami z Płazowa albo warsztaty wykonywania kopii płazowskich drzeworytów.
Według pierwotnego zamysłu działania związane z wykonywaniem kopii miały służyć przede wszystkim popularyzacji historii drzeworytu ludowego z Płazowa. Natomiast aspekt warsztatowy miał opierać się na procesie rekonstrukcji historycznego rzemiosła w oparciu o ludowy drzeworyt z obszaru Polski południowo-wschodniej. Zabytki z tego regionu wykazują bowiem szereg wspólnych cech stylistycznych i technologicznych, które mogą stanowić podstawę do prób rekonstrukcji dawnych metod pracy, bez przypisywania współczesnym rozwiązaniom statusu historycznej tradycji płazowskiej.
Taki proces rekonstrukcji nadal trwa i jest rozwijany przez praktyków zajmujących się historycznym drzeworytem. Nie został jednak dotychczas przedstawiony jako zakończony, całościowy model warsztatu. Publicznie prezentowane i omawiane są jedynie poszczególne etapy oraz elementy prowadzonych badań i rekonstrukcji.
Dlatego warto rozróżniać popularyzację historii drzeworytu ludowego z Płazowa od rekonstrukcji historycznego warsztatu. Są to dwa odrębne obszary działalności. Pierwszy polega na przybliżaniu dziejów drzeworytu z wykorzystaniem kopii zachowanych zabytków, drugi natomiast wymaga odtworzenia dawnych technologii, narzędzi, materiałów i metod pracy na podstawie źródeł historycznych oraz badań porównawczych.
Oficjalna prezentacja zrekonstruowanego warsztatu jest jeszcze przed nami. Po zakończeniu procesu rekonstrukcji i jego publicznym przedstawieniu planowane jest rozpoczęcie procedury wpisu działań związanych z drzeworytem płazowskim do Rejestru Najlepszych Praktyk UNESCO. Obecnie jest to unikatowy proces ochrony niematerialnego dziedzictwa kultury, którego celem jest nie tylko popularyzacja zabytków, lecz przede wszystkim odtworzenie i ponowne zakorzenienie historycznej tradycji rzemieślniczej w oparciu o rzetelne podstawy badawcze.
