W 2022 roku „Reaktywacja i rozwój drzeworytu płazowskiego” została wpisana do Krajowego rejestru dobrych praktyk w ochronie niematerialnego dziedzictwa kulturowego, prowadzonego przez Narodowy Instytut Dziedzictwa. Działania zakwalifikowano do dziedziny „wiedza i umiejętności związane z rzemiosłem tradycyjnym”.
Wpis do Krajowego rejestru nie był jednak pomyślany jako zakończenie działań, lecz jako jeden z etapów znacznie dłuższego procesu. Od początku zakładano stopniowe rozwijanie praktyki, zdobywanie wiedzy i doświadczenia, budowanie środowiska osób zajmujących się drzeworytem oraz wypracowywanie metod pozwalających na trwałe przekazywanie związanych z nim umiejętności. Długofalową perspektywą jest stworzenie dojrzałego i sprawdzonego modelu ochrony, który po odpowiednich konsultacjach z Narodowym Instytutem Dziedzictwa i właściwymi instytucjami mógłby w przyszłości pozwolić na rozważenie dalszej ścieżki w kierunku Rejestru najlepszych praktyk w celu ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.
Istotną cechą całego przedsięwzięcia od początku była jego oddolność. Zainteresowanie drzeworytem płazowskim nie powstało w wyniku odgórnie przygotowanego programu instytucjonalnego, analizy biznesowej czy komercyjnego projektu. Inicjatywa rozwijała się stopniowo, wyrastając z lokalnego zainteresowania historią drzeworytu z Płazowa, potrzeby jej poznania oraz chęci przywrócenia tej tradycji do współczesnego życia.
Po kilku latach doświadczeń przyszedł czas na ocenę pierwszego etapu, zweryfikowanie części wcześniejszych założeń i wyznaczenie kolejnych kierunków działania. Osoby zaangażowane w proces rozpoczynają obecnie przygotowania do konsultacji, które mają pomóc określić, jakie dalsze działania należy podjąć, aby rozwijana praktyka coraz pełniej odpowiadała zasadom ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego.
Jeden z kluczowych etapów udało się już w znacznym stopniu zrealizować. Dotyczył on pogłębienia wiedzy i praktycznych umiejętności związanych z dziedziną, do której przypisany jest wpis, czyli rzemiosłem tradycyjnym. Wypracowana została ścieżka techniczna i metodyczna dotycząca warsztatu drzeworytniczego oraz drukarskiego. Nad tym obszarem od początku pracował Grzegorz Ciećka, opiekun merytoryczny wpisu, łącząc poszukiwanie źródeł historycznych z praktycznym sprawdzaniem dawnych metod pracy.
Pierwsze lata działań koncentrowały się przede wszystkim na przypomnieniu historii drzeworytu ludowego z Płazowa, promocji zachowanej kolekcji oraz przywróceniu jej obecności w świadomości lokalnej i szerszym obiegu kulturowym. Z tego względu dużą rolę odgrywało wykonywanie kopii historycznych wzorów. Pozwalało to poznawać ich konstrukcję, sposób prowadzenia cięcia oraz charakterystyczny język dawnej grafiki ludowej.
Z punktu widzenia niematerialnego dziedzictwa kulturowego samo kopiowanie zachowanych wzorów nie może być jednak celem końcowym. Matryca drzeworytnicza i wykonana z niej odbitka są materialnym rezultatem pracy, natomiast istotą żywego dziedzictwa pozostają wiedza, umiejętności i praktyka: przygotowanie warsztatu, posługiwanie się narzędziami, wykonywanie drzeworytu, przygotowywanie farby, drukowanie oraz umiejętność przekazywania tej wiedzy kolejnym osobom.
Dlatego rozpoczynający się obecnie etap będzie w większym stopniu koncentrował się właśnie na procesie technicznym i metodycznym. Ważne stanie się nie tylko odtwarzanie historycznych rozwiązań, ale przede wszystkim praktykowanie rzemiosła, doskonalenie metod jego nauczania, przekazywanie umiejętności kolejnym osobom oraz tworzenie warunków, w których drzeworyt może rozwijać się jako współczesna, żywa praktyka.
Kolejnym zadaniem jest więc przejście od etapu „przypominania o drzeworycie płazowskim” do trwałego funkcjonowania rzemiosła: jego praktykowania, przekazywania i twórczego rozwijania w oparciu o poznaną tradycję. Dopiero długotrwałość tego procesu, jego skuteczność oraz rzeczywiste zakorzenienie w społeczności będą mogły pokazać, czy wypracowany w Płazowie model może stać się przykładem dobrej praktyki ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego również w szerszej perspektywie.
