Drzeworyt Płazowski

Oficjalna strona "Reaktywacji i rozwoju drzeworytu płazowskiego"

Poszukiwanie dróg rozwoju ludowego drzeworytu

Technika drzeworytnicza, rozumiana jako metoda powielania obrazu za pomocą reliefowej deski, nie powstała jako odrębny i nagły wynalazek. Wykształciła się stopniowo na bazie znacznie starszych praktyk odciskowych. Najwcześniejsze świadectwa takiego myślenia technologicznego związane są z pieczęciami, które od tysięcy lat pełniły funkcję znaków władzy, własności i autentyczności.

Najstarsze znane pieczęcie pojawiają się już w IV tysiącleciu p.n.e. w Mezopotamii, natomiast w Starożytnym Egipcie od III tysiąclecia p.n.e. Stosowano tam zarówno pieczęcie cylindryczne, jak i stemplowe, odciskane w glinie lub wosku. Choć ich podstawową funkcją było znakowanie i uwierzytelnianie, a nie tworzenie autonomicznych obrazów, to technologicznie wprowadzały one kluczowe elementy późniejszego druku. Była to obecność trwałej formy, odwrócenie lustrzane znaku oraz możliwość wielokrotnego i powtarzalnego odbijania tego samego motywu.

Kolejnym etapem rozwoju było przeniesienie tej logiki z obszaru znaku urzędowego w sferę dekoracyjną i użytkową. W Chinach już w okresie dynastii Han, od II wieku p.n.e. do II wieku n.e., stosowano drewniane deski do zadruku tkanin, głównie jedwabiu. Był to druk użytkowy i ornamentalny, jednak technologicznie w pełni rozwinięty. Wykorzystywano reliefową deskę, barwnik oraz możliwość wykonywania wielu odbitek. Chronologicznie zadruk tkanin stał się jednym z pierwszych obszarów szerokiego zastosowania tej technologii.

Decydujący przełom nastąpił w momencie, gdy tę samą technikę zaczęto stosować na papierze. Stało się to w Chinach w okresie dynastii Tang, około VII i VIII wieku n.e. W tym momencie druk z deski przestał służyć wyłącznie dekoracji lub znakowaniu, a stał się nośnikiem tekstu i obrazu przeznaczonego do szerokiego rozpowszechniania. Za najstarszy jednoznacznie datowany przykład druku drzeworytniczego na papierze uznaje się Diamentową Sutrę, wydrukowaną w 868 roku n.e. i odnalezioną w Dunhuang.

Z perspektywy historycznej oznacza to, że drzeworyt nie narodził się z niczego. Jego powstanie było efektem długiego procesu rozwoju technologii odciskowych, prowadzącego od starożytnych pieczęci, przez zadruk tkanin, aż po druk na papierze. Zmianie nie ulegała sama zasada działania deski reliefowej, lecz jej funkcja. Najpierw była to funkcja znaku prawnego, następnie dekoracyjna, a w końcu funkcja nośnika obrazu i tekstu. Dopiero ten ostatni etap pozwala mówić o drzeworycie jako pełnoprawnej technice graficznej.

Analogiczną logikę rozwoju można zaobserwować w Europie, choć przebiegała ona w innym tempie i w odmiennych warunkach kulturowych. Drzeworyt profesjonalny, związany z ośrodkami miejskimi i drukarstwem, dość szybko wykształcił własne formy i techniki. Drzeworyt ludowy natomiast rozwijał się wolniej i pozostał silnie związany z funkcją użytkową i dewocyjną. W kluczowym momencie nie doszło do jego pełnej transformacji technologicznej, a pod koniec XIX wieku zaczął on zanikać, wypierany przez masową produkcję fabryczną.

Działania oparte na drzeworycie ludowym z Płazowa mają na celu jego świadomą reaktywację, rozumianą jako powrót do pierwotnych zasad warsztatu oraz poszukiwanie dalszych dróg rozwoju zgodnych z duchem ludowej estetyki i lokalnej tradycji.